ศิลปินเตรียมดำเนินคดี หลังพรรคการเมืองถูกกล่าวหาว่าละเมิดลิขสิทธิ์ นำภาพไปใช้โจมตีคู่แข่ง

Stanley Chow (สแตนลีย์ เชา) นักวาดภาพประกอบจากเมืองแมนเชสเตอร์ กำลังขอคำปรึกษาทางกฎหมาย หลังกล่าวหาว่า Conservative Party (พรรคอนุรักษนิยมแห่งสหราชอาณาจักร) นำภาพวาด Andy Burnham (แอนดี เบิร์นแฮม) ของเขาไปใช้บนขวดน้ำที่แจกให้ผู้สื่อข่าวภายในงานประชุมพรรคที่เมืองเบอร์มิงแฮม โดยไม่ได้รับอนุญาตจากเขา

ขวดดังกล่าวมีข้อความ “Bottler Burnham”, “0% strength” และ “Bottled under pressure from Badenoch” ซึ่งเป็นถ้อยคำเสียดสี Burnham นายกรัฐมนตรีสหราชอาณาจักรและหัวหน้าพรรค Labour โดยสื่อว่าเขาเป็นนักการเมืองที่ยอมถอยเมื่อเผชิญแรงกดดันจาก Kemi Badenoch หัวหน้าพรรค Conservative

Chow ระบุว่า Conservative Party ไม่ได้ติดต่อขออนุญาตก่อนนำภาพไปใช้ และกล่าวผ่านโซเชียลมีเดียว่า เขากำลังขอคำปรึกษาทางกฎหมายเพื่อพิจารณาดำเนินการต่อไป ขณะที่แหล่งข่าวภายในพรรค Conservative ปฏิเสธข้อกล่าวหา โดยยืนยันว่าภาพดังกล่าวจัดทำขึ้นโดยนักออกแบบของพรรคเอง

จากภาพเหมือนทางการเมือง สู่เครื่องมือโจมตีบุคคลในภาพ

ภาพของ Burnham ชิ้นนี้ไม่ได้ถูกสร้างขึ้นโดย Conservative Party และไม่ได้เป็นผลงานที่จัดทำขึ้นโดยทีมนักออกแบบของ Labour Party โดยตรง

Chow สร้างภาพดังกล่าวขึ้นในปี 2020 หลังจากเห็น Burnham กล่าวสุนทรพจน์ในเมืองแมนเชสเตอร์ ขณะดำรงตำแหน่งนายกเทศมนตรี Greater Manchester และกำลังมีข้อขัดแย้งกับรัฐบาลกลางเกี่ยวกับมาตรการควบคุมโควิด-19 และความช่วยเหลือทางเศรษฐกิจ

เขานำภาพไปเผยแพร่บน Twitter ก่อนที่ภาพจะได้รับความสนใจและถูกนำไปใช้ในสื่อที่เกี่ยวข้องกับ Burnham ต่อมา ภาพดังกล่าวถูกใช้กับสื่อหลายรูปแบบ รวมถึงสื่อรณรงค์ทางการเมืองของ Labour ในการเลือกตั้งซ่อมเขตเลือกตั้ง Makerfield เมื่อเดือนมิถุนายน 2026 ซึ่งทำให้ Burnham กลับเข้าสู่สภาผู้แทนราษฎร

แม้ Chow จะไม่ได้เรียกเก็บค่าตอบแทนจากการใช้ภาพในช่วงแรก แต่เขาระบุว่าในเวลาต่อมาได้อนุญาตให้ Labour Party หรือทีมงานของ Burnham ใช้ภาพอย่างเป็นทางการแล้ว

บริบทนี้มีความสำคัญ เพราะกรณีดังกล่าวไม่ได้เป็นเพียงข้อพิพาทว่าภาพบนขวดมีความคล้ายคลึงกับผลงานของ Chow หรือไม่ แต่ยังเกี่ยวข้องกับการนำภาพซึ่งมีประวัติการใช้งานและความสัมพันธ์กับนักการเมืองฝ่ายหนึ่ง ไปวางไว้ในบริบทใหม่เพื่อโจมตีนักการเมืองคนเดิม

สิทธิของศิลปินไม่ได้จบอยู่ที่การใส่เครดิต

Chow ไม่ได้คัดค้านเพียงเพราะไม่ได้รับค่าตอบแทน แต่ยังไม่เห็นด้วยกับข้อความและจุดประสงค์ทางการเมืองที่ถูกนำมาประกบกับผลงานของเขา

ปัญหาจึงไม่ได้มีเพียงคำถามว่าใครเป็นเจ้าของลิขสิทธิ์ หรือมีการจ่ายค่าลิขสิทธิ์แล้วหรือไม่ แต่รวมถึงคำถามว่า ศิลปินควรมีสิทธิปฏิเสธไม่ให้ผลงานของตนเองถูกใช้สนับสนุนจุดยืนทางการเมืองที่ตนไม่ได้เลือกมากน้อยเพียงใด

ก่อนหน้านี้ Chow เคยดำเนินการทางกฎหมายกับ Reform UK หลังพรรคและบุคคลที่เกี่ยวข้องนำภาพเหมือน Burnham ไปดัดแปลงเป็นสื่อโจมตีในบริบทเกี่ยวกับนโยบายผู้อพยพและผู้ขอลี้ภัย ซึ่งเป็นจุดยืนที่ Chow ระบุว่าเขาไม่สนับสนุน

Reform UK ระบุในเวลานั้นว่าพรรคเห็นว่าการใช้ภาพดังกล่าวเข้าข่าย fair use แต่ต่อมาได้ลบโพสต์ออก “โดยสุจริตและไม่มีการยอมรับความรับผิด” หลังได้รับการแจ้งเตือนทางกฎหมายจากฝ่ายศิลปิน

กรณีนี้แสดงให้เห็นว่า การนำงานศิลปะไปใช้ในพื้นที่การเมืองสามารถเปลี่ยนความหมายของผลงานได้อย่างมาก แม้เส้น สี และใบหน้าภายในภาพจะยังคงมีลักษณะใกล้เคียงกับต้นฉบับก็ตาม

ภาพที่เคยทำหน้าที่สื่อสารภาพลักษณ์เชิงบวกของนักการเมืองคนหนึ่ง สามารถถูกเปลี่ยนให้กลายเป็นภาพล้อเลียนได้เมื่อถูกนำไปวางคู่กับถ้อยคำอีกชุดหนึ่ง และเมื่อผลงานถูกเผยแพร่โดยพรรคการเมือง ผู้ชมอาจเข้าใจได้ว่าศิลปินยินยอม มีส่วนร่วม หรืออย่างน้อยก็ไม่คัดค้านการใช้งานดังกล่าว

ขวดไม่ได้วางขาย แต่ไม่ได้แปลว่าปัญหาสิ้นสุดลง

โฆษก Conservative Party ให้ข้อมูลว่า ขวดน้ำดังกล่าวไม่ได้ถูกนำออกจำหน่าย แต่แจกให้ผู้สื่อข่าวภายในถุงของที่ระลึกจากงานประชุมพรรค นอกจากขวดน้ำแล้ว ถุงดังกล่าวยังมีขนมที่ใช้ชื่อเสียดสี Burnham ด้วย

อย่างไรก็ตาม การไม่ได้จำหน่ายสินค้าไม่ได้ทำให้ประเด็นลิขสิทธิ์สิ้นสุดลงโดยอัตโนมัติ เพราะคำถามสำคัญยังอยู่ที่ว่ามีการทำซ้ำ ดัดแปลง หรือเผยแพร่ผลงานที่ได้รับความคุ้มครองโดยไม่ได้รับอนุญาตหรือไม่

คำแนะนำของ Intellectual Property Office (สำนักงานทรัพย์สินทางปัญญาแห่งสหราชอาณาจักร) ระบุว่า กฎหมายมีข้อยกเว้นบางประการสำหรับการใช้ผลงานเพื่อการล้อเลียน การ์ตูนล้อ หรือ pastiche แต่ข้อยกเว้นดังกล่าวใช้ได้ต่อเมื่อการใช้งานนั้นอยู่ภายใต้หลัก fair dealing หรือการใช้อย่างเป็นธรรม

กฎหมายไม่ได้กำหนดนิยามตายตัวว่า fair dealing คืออะไร การพิจารณาต้องอาศัยข้อเท็จจริงของแต่ละกรณี เช่น ปริมาณและลักษณะของส่วนที่นำไปใช้ ความจำเป็นของการใช้ ผลกระทบต่อตลาดของผลงานต้นฉบับ และการใช้งานนั้นทำหน้าที่เป็นสิ่งทดแทนผลงานเดิมหรือไม่

ดังนั้น การนำภาพไปใช้เพื่อทำให้เกิดการล้อเลียนไม่ได้หมายความว่าจะได้รับยกเว้นโดยอัตโนมัติ และการแจกขวดฟรีก็ไม่ได้หมายความว่าการใช้ภาพนั้นไม่เกี่ยวข้องกับกิจกรรมทางการเมืองหรือการประชาสัมพันธ์ของพรรค

ด้วยเหตุนี้ จึงยังไม่ควรสรุปว่า Conservative Party ละเมิดลิขสิทธิ์อย่างเป็นทางการ จนกว่าจะมีการตรวจสอบภาพต้นฉบับ ภาพบนขวด ไฟล์งาน กระบวนการออกแบบ และขอบเขตของใบอนุญาตที่ Chow เคยมอบให้แก่ Labour หรือบุคคลอื่น

Colin Bell หุ้นส่วนของสำนักงานกฎหมาย Brabners ซึ่งเคยดำเนินการแทน Chow ในกรณีที่เกี่ยวข้องกับ Reform UK ระบุในกรณีก่อนหน้านี้ว่า ศิลปินอาจเรียกร้องให้ยุติการใช้งาน ขอค่าชดเชย และขอคำขอโทษต่อสาธารณะได้ อย่างไรก็ตาม ความเห็นทางกฎหมายดังกล่าวไม่ใช่คำตัดสินของศาล และไม่ควรถือเป็นข้อสรุปว่ากรณีของ Conservative Party มีผลทางกฎหมายเช่นเดียวกันแล้ว

ข้อมูลสองฝ่ายยังขัดแย้งกัน

รายงานข่าวระบุว่า Chow กล่าวว่าเขาไม่ได้รับการติดต่อเพื่อขออนุญาตใช้ภาพ ขณะที่แหล่งข่าวภายใน Conservative Party ยืนยันว่าภาพบนขวดจัดทำขึ้นโดยนักออกแบบของพรรคเอง

คำชี้แจงทั้งสองฝ่ายยังไม่ตอบคำถามสำคัญว่า ภาพบนขวดถูกสร้างขึ้นใหม่โดยอิสระ ได้รับอิทธิพลจากผลงานเดิม หรือเป็นการทำซ้ำและดัดแปลงภาพของ Chow โดยตรง

การตรวจสอบประเด็นนี้จำเป็นต้องเปรียบเทียบภาพต้นฉบับกับภาพที่ถูกนำไปใช้ รวมถึงตรวจสอบไฟล์ต้นทาง กระบวนการออกแบบ และขอบเขตของใบอนุญาตที่ศิลปินเคยมอบให้ Labour Party หรือผู้ใช้งานรายอื่น

แม้ภาพบนขวดจะมีรายละเอียดบางอย่างแตกต่างจากภาพต้นฉบับ เช่น การปรับรายละเอียดบริเวณใบหน้า แต่ความคล้ายคลึงโดยรวมยังเป็นเหตุผลที่ทำให้เกิดข้อกล่าวหาว่าผลงานของ Chow ถูกนำไปใช้โดยไม่ได้รับอนุญาต

เมื่อผลงานศิลปะถูกบังคับให้พูดแทนศิลปิน

ข้อพิพาทครั้งนี้มีความหมายมากกว่าคำถามว่าภาพหนึ่งภาพควรมีค่าลิขสิทธิ์เท่าใด แต่ชวนให้พิจารณาว่าใครมีอำนาจกำหนดให้ผลงานศิลปะพูดอะไร ถูกวางอยู่ข้างข้อความแบบไหน และถูกใช้เป็นตัวแทนของจุดยืนทางการเมืองของใคร

ในทางกฎหมาย การพิจารณาว่ามีการละเมิดลิขสิทธิ์หรือไม่ยังต้องอาศัยหลักฐานและข้อโต้แย้งของทั้งสองฝ่าย แต่ในทางจริยธรรม กรณีนี้สะท้อนปัญหาที่ชัดเจนว่า การนำผลงานของศิลปินไปใช้ในบริบททางการเมืองอาจทำให้สาธารณชนเข้าใจผิดเกี่ยวกับจุดยืนของผู้สร้างผลงาน

หากพรรคการเมืองต้องการใช้ศิลปะเพื่อสื่อสารกับประชาชน การขออนุญาตจากศิลปินจึงไม่ควรถูกมองเป็นเพียงขั้นตอนทางเอกสาร แต่เป็นการยอมรับว่าเบื้องหลังภาพทุกภาพมีแรงงาน ความคิด ชื่อเสียง และมนุษย์ผู้มีสิทธิเลือกว่าผลงานของตนเองควรถูกนำไปใช้อย่างไรทางการเมือง

ข้อมูล: The Guardian, The Independent, BBC, UK Intellectual Property Office และภาพจาก Instagram: stan_chow

เรื่อง เต้ Art Man